W 1945 rokù w krézach stolpsczim ë lãbòrsczim żëło, pòdle wszelejaczich zdrojów, òd 200 do 2000 Kaszëbów Łebióńsczich, miészónych żeńbów, jakno ë tich z kaszëbsczim pòchòdzenim nie rechùjącë. Òstelë òni jakno zaòstały part miemiecczich domôków Pòmòrsczi wënëkóny. Pò tich wëdarzeniach òprzestale żëc w swiądze pòlsczich naszińców. Pòwstałi je Słowińsczi Nôrodny Park, jakno ë muzeùm w Klëczécach - baro prosti kùńc bëcô Kaszëbów - Lëtrów.
Nawetka w dzysdniowych czasach, jakùż jinszich òd ùszłich, nawetka wëstrzód naju - Kaszëbów, òbchôdiwómë sã z tą tématiką leno historiczno abò jãzëkòznôwczo. Ò terëczasnoscë domôków tich zemiów jakno ë jejich òtroków nie ùczëjeme nick.
30. zélnika òdbëło sã w Hesczi zéńdzenié dôwnëch mieszkeńców Żelkòwsczi parafiji, jakno ë òsób pòchôdającëch z ti òbéńdë. Szëkòwôł jô sã do ti rézë, z gwësnym lãkã jakno ë cekawòscą. Jakno òstónã przëjãti? Natrôfiã przënômni jedną òsobã swiądną swòji kaszëbsczi rózdżi?
Òb czas tegò zeńdzéniégò, białka, òbez chtërną jô béł rôczony, naczëła czëtac z knédżi F. Tetznera „Słowińcë ë Kaszëbi Łebióńsczi” z rokù 1899. Czéj òna je do placu, w chtërnym ùtwórca wëmieniwô przezwëstka Kaszëbów, mieszkeńców Garni, (taczich jakno: Klick / Klück, Pollex, Gabbey, Eick, Schirr / Czirr, Knop / Knoop, Pigorsch cze Peth / Paeth […]), pòprosëła wszësczich na môlu ò dwignãcé rãczi w gòrã, czéj ùczëją jejich, czë téż mëmczi z doma, starczi czë jinszich krewnëch przezwëstka. Co z tegò je wëszłé? Wnetka całô zala dwignã pòsobno rãcë w gòrã. Na pòstôwioné òbez nią pëtania, czë chtos pamiãtô jesz mieszkeńców gôdającëch w jãzëkù kaszëbsczim, dodôwôjąc od se: „Mòjegò chłopa starka - ùrodzonô w 1913. rokù - pamiãta stôrszégò chłopa, chtëren gôdôł pò kaszëbskù”, zgłosëła sã stôrszô białka ë rzekła: „pamiãtóm jednã stôrszą białkã gôdającą pò kaszëbskù”.
Wszëtkò zaczëło pòmalinkù za czims wëzdrzec, tim co jem ùczuł jô béł baf. Dali òb czas pòbëcégò przeszedł do mie chłop, gôdającë, że òn je w czësto gwësny swòjégò kaszëbsczégò pòchôdënkù. Sprôwdzył to, dlô samégò se, w kòscelnëch knégach, do chtërnëch jemù sã ùdało dińc na 300 lat nazôd.
Drëgą òsobą, gôdającą ò se „Jem Kaszëbą - Słowińcã”, beł slëbnik białczi, chtërna mie mia do Hesczi zarôczony. Òdjimk jegò rodzënë nalézeta w muzeji w Klëczécach. Je òn rodzënã m.jn. z Klickóm, Pigòrschóm, Eickóm, Pollexóm cze téż Knopóm.
Z bùsznotą gôdôł ò nalimce „Kaszëbë”, chtërną nalëmił pôrã lat temù na swòjim auce.
Òb czas gôdczi z wszelejaczima lëdzama, zmerkôł jô trôfnotã słów T.Bolduana ze Sztudijów kaszëbskò-słowińsczich (Łeba 1992): „Słowińcë nigdë, pòdsztrichóm nigdë, nie bëlë Pòlôchama. Bëlë Słowiónama, z czasã miemczonyma, chtërny mielë nasziństwò miemiecczé. Swiąda pòchôdënkù z słowióńsczegò derżenia, nie bëła jima cëzô, le to nie òznôczô, że nie czëlë sã Miemcama.”
- Równak to co naji parłączi, to naju Kaszëbizna, niezanôleżno òd przënôleżnotë państwòwi. Gôdanié ò naji jakno dëcht le naszińców pòlsczégò państwa, doprowadzył do odcësniãcégò westrzód wielu swòjich kaszëbsczich kòrzéniów. - bëło czëc òd niechtërnëch zeńdzonëch.
Móm w tim karnie blós , abò jaż, dwòje lëdzi wëtrafioné, chtërny bëlë swòjégò kaszëbsczégò pòchôdënkù gwësny. Mëszlã, że taczich bë mógł jesz wicy nalézc. Dialecht Kaszëbów Łebióńsczich wëmarł, lëdze równak òstelë. Môłô spòlëzna, za môłô bë miec dosc mòcë do biôtczi ò swòje prawa. Spòlëzna za chtërną za wiele sã cëzy wepòwiôdelë, jejich samëch sã ò pòzdrzatk nie pëtającë.
Mómë mést slédną szansã, bë ùretac flëdrë naji kaszëbsczi dôwnotë, nawlékającë łączbã z taczima prawie lëdzama.

Mark Kwidzińsczi

Wydano w: Òdroda (http://www.zk-p.pl/odroda) 7 (19) / 2002